به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ با وجود پایان مقطعی تجاوز آمریکا واسرائیل به ایران اما آثار روانی آن همچنان در لایههای پنهان جامعه باقی مانده است. کارشناسان حوزه سلامت روان هشدار میدهند که این پیامدها میتوانند سالها بر سلامت فردی و جمعی اثر بگذارند و در صورت نبود برنامهریزی پایدار، حتی تشدید شوند.
در کنار این هشدارها، برخی متخصصان نیز بر ظرفیت بالای تابآوری و انسجام اجتماعی در جامعه ایرانی به عنوان یک سرمایه مهم روانی اشاره دارند. در چنین شرایطی، سازمان بهزیستی بر اجرای طرح «بانک زمان» برای غربالگری روانی و تقویت سرمایه اجتماعی تأکید کرده است.
ساماندهی مشارکتهای مردمی پس از جنگ
سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، از آغاز اجرای آزمایشی طرح «بانک زمان» از هفته آینده در منطقه چهار تهران خبر داد. این طرح با هدف ساماندهی فعالیتهای داوطلبانه و تقویت سرمایه اجتماعی اجرا میشود.
حسینی با اشاره به افزایش مشارکتهای مردمی در ایام جنگ اظهار داشت: در قالب این طرح، افراد میتوانند زمان و تخصص خود را برای ارائه خدمات در اختیار دیگران قرار دهند و در آینده از خدمات مشابه بهرهمند شوند.
وی همچنین از اجرای غربالگری گسترده اختلالات ناشی از استرس و تروما در سطح جامعه خبر داد و گفت: افراد دارای علائم اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) شناسایی و برای دریافت خدمات تخصصی سلامت روان به مراکز مربوطه ارجاع میشوند.
به گفته حسینی، بیش از ۳۰ هزار داوطلب جدید به مجموعه خدمات اجتماعی پیوستهاند و میزان مشارکتهای نقدی مردمی نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۴۰۰ درصد افزایش یافته است.
بر اساس اعلام سازمان بهزیستی، در جریان جنگ اخیر بیش از ۵۱۸ میلیارد تومان کمک نقدی و غیرنقدی جذب شد و ۲۴۷ هزار بسته معیشتی میان خانوارهای آسیبدیده توزیع شد. همچنین هزینه درمان بیش از ۱۰ هزار و ۵۰۰ نفر تأمین و ۷۵۱ واحد مسکونی تعمیر یا تأمین شده است.
هشدار نسبت به آثار ماندگار جنگ بر سلامت روان
دکتر محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، با هشدار نسبت به آثار کوتاهمدت و بلندمدت جنگ بر سلامت روان جامعه تأکید کرد: پیامدهای روانی بحرانها فقط محدود به دوره درگیری نیست و در صورت نبود برنامهریزی پایدار میتواند تا سالها ادامه یابد و حتی تشدید شود.
وی با اشاره به تجربههای جهانی و شرایط ایران در بحرانهای مختلف اظهار داشت: جنگ از ابعاد مختلف سلامت روان و اجتماعی مردم را تحت تأثیر قرار میدهد و اضطراب، استرس و نگرانی ناشی از بحران میتواند زمینه بروز یا تشدید اختلالات روانپزشکی را افزایش دهد.
به گفته وی، مواجهه مستقیم با صحنههای ناگوار جنگ، خطر ابتلا به افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه را بالا میبرد. این آسیبها در میان افرادی که خانه یا اعضای خانواده خود را از دست دادهاند شدیدتر است و گروههایی مانند کودکان، نوجوانان، سالمندان، زنان باردار، افراد دارای سابقه اختلالات روانپزشکی و افراد دارای معلولیت در زمره گروههای پرخطر قرار دارند.
آثار بلندمدت جنگ و ماندگاری آسیبها
شالبافان با تأکید بر اینکه پیامدهای روانی جنگ اغلب پس از پایان بحران آشکار میشود، گفت: تجربه جنگ تحمیلی نشان داده است مناطق درگیر حتی تا دههها با سطوح بالاتری از آسیبهای روانی و اجتماعی مواجه بودهاند. آسیب به بنیان خانواده، مشکلات اقتصادی و اختلال در عملکرد نهادهای اجتماعی از عوامل اصلی تداوم این پیامدهاست.
وی ادامه داد: مهمتر از مدیریت علائم فعلی اضطراب و افسردگی، توجه به ماههای آینده است؛ زیرا در صورت نبود مداخلات مستمر، احتمال افزایش اختلالات روانی در جامعه وجود دارد.
مدیرکل دفتر سلامت روانی وزارت بهداشت، افزایش امید اجتماعی، تقویت حس تعلق، عدالت، امنیت و اعتماد به آینده را از مهمترین راهکارهای کاهش این آسیبها دانست و تأکید کرد: خدمات سلامت روان نباید محدود به دوره بحران باشد و باید حداقل یک تا دو سال بهصورت پایدار ادامه یابد.
آماری که باید جدی گرفت
به گفته شالبافان، در جریان بحران اخیر آموزشهای خودمراقبتی روانی ارائه شد و حدود ۴۷۰ هزار نفر در مناطق آسیبدیده غربالگری شدند. همچنین خط ۱۹۰ وزارت بهداشت و سایر خطوط مشاوره با استقبال گسترده مردم مواجه شد؛ بهطوری که در برخی روزها تا ۶ هزار تماس ثبت شده است.
تاکنون حدود ۳۴۰ هزار نفر در کشور غربالگری سلامت روان شدهاند. نتایج اولیه نشان میدهد ۱۰ تا ۱۵ درصد افراد در مناطق آسیبدیده علائم حاد استرس را تجربه کردهاند و در برخی گروهها این رقم حتی تا ۳۰ تا ۴۰ درصد گزارش شده است.
شالبافان هشدار داد: در صورت بیتوجهی، در سالهای آینده احتمال افزایش اختلالات روانی، خودکشی، اعتیاد، خشونت و آسیبهای خانوادگی وجود دارد و مقابله با این روند تنها با درمان ممکن نیست، بلکه نیازمند تقویت خانواده، ارتقای امنیت اجتماعی و ترمیم امید به آینده است.
تابآوری؛ سرمایه پنهان جامعه ایرانی
مصطفی کوچکزایی، رواندرمانگر و مشاور خانواده، با تأکید بر دوگانه «آثار مثبت و منفی» جنگ در حوزه روان، گفت: برخلاف تمرکز رایج بر پیامدهای منفی، جنگ در ایران به تقویت تابآوری، انسجام اجتماعی و شکلگیری نوعی سرمایه روانشناختی منجر شده است که میتواند به الگوی سایر جوامع تبدیل شود.
وی با اشاره به اینکه تحلیل آثار روانی جنگ صرفاً از زاویه آسیبها ناقص است، اظهار داشت: در کنار استرس، اضطراب و اختلالاتی مانند PTSD، باید به پیامدهای مثبت هم توجه کرد؛ از جمله تقویت حس اقتدار، همبستگی، هویت جمعی و مقاومت اجتماعی.
کوچکزایی با اشاره به مفهوم «سرمایه روانشناختی» گفت: چهار مؤلفه اصلی شامل مثبتنگری، امیدواری، خودباوری و تابآوری، میتواند به کاهش اضطراب اجتماعی و افزایش توان جامعه در مواجهه با بحرانها کمک کند.
خانواده؛ مهمترین پناهگاه عاطفی
مرجان ثروتی، معاون اجتماعی کلانتری ۱۲۰ سیدخندان، با تأکید بر نقش تعیینکننده خانواده در مدیریت پیامدهای روانی بحرانها گفت: نخستین تجربه خانوادهها در شرایط بحرانی، احساس از دست رفتن کنترل است؛ وضعیتی که میتواند نظم زندگی روزمره را مختل و اضطراب و نگرانی مداوم ایجاد کند.
وی تأکید کرد: روابط گرم خانوادگی، دورهمیها و ارتباط با اقوام میتواند احساس امنیت روانی را افزایش و شدت اضطراب را کاهش دهد. در شرایط بحران، افراد بیش از هر زمان دیگری به یک پناهگاه عاطفی نیاز دارند.
ثروتی درباره تأثیر شایعات نیز گفت: انتشار اخبار بدون تحلیل و بررسی میتواند موجب افزایش ترس و ناامیدی در جامعه شود و لازم است افراد اخبار را از منابع معتبر دریافت و از نگاه صفر و صدی به مسائل پرهیز کنند.
راهکارهای عملی برای خانوادهها
معاون اجتماعی کلانتری سیدخندان با اشاره به روشهای عملی کاهش اضطراب در خانوادهها گفت: استفاده از حواس پنجگانه میتواند نقش مؤثری در آرامسازی ذهن داشته باشد. تمرکز بر صداهای محیط، لمس اشیا، استفاده از رایحههای آرامشبخش مانند گلاب و انجام بازیهای ساده میتواند ذهن کودکان و حتی بزرگسالان را از فضای تنش دور کند و به بازگشت آرامش در خانواده کمک کند.
وی همچنین درباره محدود شدن فعالیت کودکان در شرایط بحران اظهار داشت: برخی خانوادهها در شرایط اضطراب، کودکان را بیش از حد به خود وابسته میکنند و مانع فعالیتهای روزمره آنها میشوند؛ در حالی که ادامه فعالیتهایی مانند ورزش، پیادهروی خانوادگی، بازی و تمرینهای ساده در خانه میتواند به تخلیه هیجانی و کاهش استرس کمک کند.
نقش رسانهها در مدیریت بحران روانی
کوچکزایی، نقش رسانهها را در شکلگیری احساسات جمعی بسیار مهم دانست و گفت: جنگ روانی و شناختی، گاهی حتی از جنگ نظامی اثرگذارتر است. رسانهها میتوانند با تولید ترس یا امید، جهتگیری روانی جامعه را تعیین کنند.
وی افزود: بزرگنمایی تهدیدها، شایعهسازی و تصویرسازی منفی میتواند اضطراب اجتماعی ایجاد کند، در حالی که روایتهای مثبت و تقویتکننده، به افزایش تابآوری کمک میکنند.
توصیه به مراجعه زودهنگام
شالبافان با تأکید بر اهمیت مراجعه زودهنگام به مراکز ارائه خدمات سلامت روان گفت: در صورت بروز نشانههایی مانند اضطراب، کمخوابی، ناامیدی، تحریکپذیری یا اختلال در عملکرد روزمره، افراد نباید مراجعه به مراکز ارائه خدمات سلامت روان را به تأخیر بیندازند.
به گفته او، خدمات غربالگری و ارزیابی در مراکز جامع سلامت بهصورت رایگان ارائه میشود و در صورت نیاز، افراد به مراکز تخصصی سلامت روان ارجاع داده میشوند.
کوچکزایی نیز درباره نشانههای نیاز به مداخله تخصصی گفت: اگر علائمی مانند اضطراب، تپش قلب، بیقراری و ترس پس از ۶ ماه ادامه یابد و عملکرد روزمره فرد را مختل کند، مراجعه به روانشناس ضروری است.
جمعبندی
جنگ موقتا تمام شده، اما آثار روانی آن همچنان باقی است. کارشناسان تأکید میکنند که مداخلات پایدار، تقویت حمایتهای اجتماعی، نقش کلیدی خانواده و رسانهها و همچنین توجه به ظرفیت بالای تابآوری در جامعه ایرانی، از مهمترین عوامل کاهش آسیبهای روانی در ماهها و سالهای آینده خواهد بود. خانواده به عنوان مهمترین پناهگاه عاطفی، میتواند با حفظ روال طبیعی زندگی، مدیریت اخبار و ایجاد فضای امن، نقش تعیینکنندهای در عبور از این بحران ایفا کند.